Zaburzenia psychiczne na tle organicznym
Stan mózgu i funkcjonowanie psychiczne są ściśle powiązane. Jeśli mózg zostaje uszkodzony lub działa nieprawidłowo, mogą pojawić się objawy psychiczne. W ICD-10 organiczne zaburzenia wiążą się z trwałym albo przemijającym uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu — skutkiem pierwotnej choroby mózgu albo choroby somatycznej działającej wtórnie.
Z przewagą zaburzeń poznawczych
deficyty na pierwszym planie
Z przewagą zmian psychicznych i zachowania
deficyty poznawcze mogą być słabsze
Otępienie to zespół, nie choroba
Najważniejsza myśl: otępienie nie jest jedną chorobą, tylko zespołem objawów. Różne choroby mózgu mogą dawać podobny efekt końcowy — pogorszenie pamięci i myślenia oraz coraz mniejszą samodzielność. Przebieg jest zwykle postępujący i przewlekły.
Pięć grup objawów otępienia
- Pamięć — najpierw zapamiętywanie nowych informacji i niedawne zdarzenia; później dawne wspomnienia, dane osobiste, wiedza ogólna.
- Uwaga — problem ze skupieniem, utrzymaniem i przerzucaniem uwagi.
- Myślenie — trudności z abstrakcją, planowaniem, przewidywaniem; myślenie spowolnione, ubogie, konkretne.
- Spostrzeganie i orientacja — trudności w rozpoznawaniu przedmiotów lub osób oraz dezorientacja: najpierw co do czasu, potem miejsca, z czasem wobec własnej osoby.
- Emocje i zachowanie — depresja, drażliwość, wybuchy złości, chwiejność, apatia, utrata kontroli; w zaawansowanych stadiach objawy psychotyczne.
Choroba Alzheimera
Przewlekła, postępująca choroba neurodegeneracyjna: stopniowo narasta zanik sprawności poznawczej, pogorszenie pamięci i utrata samodzielności. Postać o wczesnym początku (przed 65. r.ż.) ma zwykle cięższy i szybszy przebieg niż późna.
Zmiany anatomiczne
Zmniejszenie masy mózgu, poszerzenie komór i bruzd, zanik tkanki mózgowej.
Zmiany mikroskopowe
Splątki neurofibrylarne wewnątrz neuronów oraz blaszki starcze (płytki beta-amyloidowe).
Zmiany neurochemiczne
Hipoteza cholinergiczna (niedobór acetylocholiny), glutaminergiczna oraz układy serotonino- i noradrenergiczny.
Podłoże genetyczne
Preseniliny 1 i 2, gen APP oraz apolipoproteina E (postać późna). Model wieloczynnikowy: geny + starzenie biologiczne + środowisko — geny nie tłumaczą wszystkiego.
Ryzyko i ochrona
Czynniki ryzyka: wiek, urazy głowy, zakażenie HSV-1, płeć żeńska. Czynnik ochronny: wyższe wykształcenie.
Otępienie naczyniowe i inne postacie
Otępienie naczyniowe jest skutkiem zmian w naczyniach mózgu (niedokrwienia, krwawienia). Jest bardziej zróżnicowane niż alzheimerowskie, bo zależy od miejsca, rozległości i mechanizmu uszkodzenia.
Czynniki ryzyka
Typowy obraz
Nierównomierne deficyty poznawcze, skokowe pogarszanie się, ogniskowe objawy neurologiczne, zaburzenia wykonawcze, spowolnienie, apatia, depresyjność, zaburzenia chodu, nietrzymanie moczu.
Na pierwszy plan wychodzą: zaburzenia kontroli emocji, apatia, utrata spontaniczności, stereotypie, perseweracje, echolalia i echopraksja.
Przebieg bywa bardzo szybki; obok pogorszenia poznawczego pojawiają się zaburzenia ruchowe i psychotyczne.
Obok ruchów mimowolnych: zaburzenia pamięci, uwagi, nastroju, czasem depresja z ryzykiem samobójczym.
Poza objawami ruchowymi w dłuższym przebiegu: zaburzenia pamięci, spadek koncentracji, apatia, depresja.
Spowolnienie myślenia, trudności w rozumieniu rozmowy, kłopoty z pamięcią świeżą, zaburzenia koncentracji, apatia i wycofanie społeczne.
Delirium kontra otępienie
To rozróżnienie spada na egzaminie najczęściej. Delirium łatwo pomylić z otępieniem, a to nie to samo — kluczem jest początek i dynamika.
Delirium — ostre i zmienne
początek nagły, stan się waha w ciągu dnia
- zamglenie świadomości, zaburzony kontakt,
- duża zmienność objawów w ciągu dnia,
- trudność skupienia i utrzymania uwagi,
- zaburzenia pamięci świeżej i dezorientacja,
- zaburzenia rytmu snu, pobudzenie lub spowolnienie,
- lęk, drażliwość, euforia albo depresyjność,
- omamy (zwłaszcza wzrokowe), przemijające urojenia.
Otępienie — przewlekłe i postępujące
narasta powoli, stan stabilnie pogarsza się
- zaburzenia narastają przewlekle, miesiącami,
- pamięć, myślenie i samodzielność stopniowo słabną,
- świadomość zwykle zachowana (poza późnymi stadiami),
- obraz względnie stały, bez nagłych wahań w ciągu dnia.
Organiczne zaburzenia osobowości
Trwała zmiana zachowania po uszkodzeniu lub chorobie mózgu. Najważniejsze cechy: obniżona zdolność realizacji długofalowych celów, chwiejność emocjonalna, drażliwość albo apatia, zaburzenia kontroli popędów, zachowania niezgodne z normami, podejrzliwość, zmiana sposobu mówienia i zachowań seksualnych. Obraz bywa bardziej apatyczny albo bardziej psychopatyzujący (impulsywność, słaba kontrola).
Niepełnosprawność intelektualna
To nie jest tylko „niski iloraz inteligencji”. Do rozpoznania potrzebne są dwa elementy naraz — a DSM-IV dodaje, że początek musi przypadać przed 18. rokiem życia.
1 · Obniżony poziom funkcji intelektualnych
2 · Trudności w przystosowaniu
Kliniczne
Trwałe zaburzenie związane z uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu.
Rozwojowe
Szczególny rodzaj niepowodzeń w realizowaniu zadań rozwojowych właściwych dla wieku.
Społeczne
Uruchamia reakcje otoczenia — od stygmatyzacji po wsparcie i integrację.
Niepełnosprawność intelektualna nie jest tylko „cechą osoby”, ale też problemem relacji osoby z wymaganiami środowiska.
Stopnie i przyczyny
Cztery stopnie nasilenia — kliknij, by zobaczyć charakterystykę i orientacyjny zakres IQ. Stopień lekki to zdecydowana większość przypadków.
Im głębsza niepełnosprawność, tym wyraźniej działa czynnik biologiczny; im lżejsza — tym większe znaczenie czynników środowiskowych i rodzinnych.
Współwystępowanie
Zaburzenia psychiczne pojawiają się u osób z niepełnosprawnością intelektualną kilka razy częściej niż w populacji ogólnej — przez wspólną przyczynę, trudność radzenia sobie i wpływ środowiska (frustracja, odrzucenie, stygmatyzacja).
Zespół sawanta
Mimo globalnych ograniczeń rozwojowych pojawiają się wyspowe, wyjątkowe zdolności (pamięciowe, muzyczne, rachunkowe, plastyczne). Rozwój nie jest całkowicie równy.
Rewalidacja, rehabilitacja, terapia
Pomoc nie może ograniczać się do „leczenia objawów”. Musi obejmować codzienne funkcjonowanie, rodzinę, środowisko, komunikację, bezpieczeństwo i możliwie największą samodzielność.
W otępieniach i zaburzeniach organicznych
- podtrzymywanie możliwie długo zachowanych funkcji,
- ograniczanie skutków deficytów,
- zmniejszanie kryzysów emocjonalnych i zaburzeń zachowania,
- wspieranie opiekunów,
- dostosowanie otoczenia do możliwości chorego.
W niepełnosprawności intelektualnej
- rozwijanie tego, co możliwe do rozwinięcia,
- kształtowanie samodzielności i komunikacji,
- uczenie czynności praktycznych, rehabilitacja ruchowa,
- pomoc psychologiczna i pedagogiczna,
- wsparcie rodziny.
Pojęcia na fiszkach
Kliknij kartę, by odsłonić definicję. 16 kluczowych pojęć rozdziału.
Przykłady, które porządkują
Sprawdź się
Dwanaście pytań z całego rozdziału. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Najważniejsze do zapamiętania
- Uszkodzenie mózgu wcześnie → częściej niepełnosprawność intelektualna; w dorosłości i starości → organiczne zaburzenia psychiczne.
- Organiczne zaburzenia psychiczne wiążą się z chorobą albo dysfunkcją mózgu.
- Otępienie to zespół objawów, a nie jedna choroba.
- W otępieniu typowe są zaburzenia pamięci, uwagi, myślenia, orientacji i samodzielności.
- Choroba Alzheimera ma przebieg postępujący: neurodegeneracja, blaszki amyloidowe, splątki neurofibrylarne.
- Otępienie naczyniowe zależy od zmian w naczyniach i ma bardziej nierówny, „ogniskowy” obraz.
- Delirium to ostry, zmienny stan zaburzonej świadomości — nie to samo co otępienie.
- Niepełnosprawność intelektualna to obniżony rozwój intelektualny ORAZ trudności w przystosowaniu.
- Stopnie: lekki, umiarkowany, znaczny, głęboki; lekki jest najczęstszy.
- Przyczyny są wieloczynnikowe: genetyczne, chromosomalne, prenatalne, okołoporodowe, środowiskowe.
- U osób z niepełnosprawnością intelektualną częściej współwystępują inne zaburzenia.
- Rewalidacja i terapia mają służyć samodzielności, adaptacji i jakości życia, a nie tylko zmniejszeniu objawów.
Jedno spojrzenie na cały rozdział
Rozdział 6 pokazuje, że zaburzenia psychiczne mogą wynikać z uszkodzenia mózgu. Gdy uszkodzenie działa wcześnie, częściej pojawia się niepełnosprawność intelektualna; gdy późno — częściej otępienia, delirium i inne zaburzenia organiczne. Otępienie to nie jedna choroba, tylko zespół objawów — najważniejsze są zaburzenia pamięci, uwagi, myślenia i codziennego funkcjonowania; najczęściej omawiane typy to choroba Alzheimera i otępienie naczyniowe. Delirium różni się tym, że jest stanem ostrym, zmiennym i związanym z zaburzeniem świadomości. Niepełnosprawność intelektualna to nie tylko niski iloraz inteligencji, ale też trudności w adaptacji; ma różne stopnie i wiele przyczyn — od genetycznych po środowiskowe. Pomoc powinna być wczesna, wielospecjalistyczna i nastawiona na rozwój, samodzielność oraz wsparcie rodziny.