Wprowadzenie i klasyfikacja
Substancje psychoaktywne towarzyszą ludziom od dawna — w obrzędach, świętach i leczeniu. Ich działanie jest podwójne: mogą dawać oczekiwane efekty, ale też powodować szkody. Skalę zjawiska trudno ocenić, bo część używania jest nielegalna i nie trafia do statystyk, a problem bywa maskowany innymi chorobami (np. ktoś leczy się na serce, a źródłem jest długotrwałe picie).
ICD-10 porządkuje zaburzenia wg dwóch kryteriów
Rodzaj substancji
Obraz kliniczny
Użycie, używanie szkodliwe, uzależnienie
To rdzeń rozdziału. Trzy poziomy różnią się tym, czy pojawia się szkoda i czy człowiek traci kontrolę.
Użycie
Samo przyjęcie substancji — bez wyraźnych szkód i bez utraty kontroli.
Używanie szkodliwe
Sposób używania, który już powoduje szkody somatyczne lub psychiczne (np. zapalenie żył, choroby krążenia, zaburzenia lękowe lub afektywne).
Uzależnienie
Zespół objawów fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych — z przymusem używania i utratą kontroli.
Kryteria uzależnienia wg ICD-10 — co najmniej 3 z 6
- silne pragnienie albo przymus używania,
- trudności w kontrolowaniu ilości, czasu i okoliczności,
- objawy odstawienia,
- tolerancja,
- zaniedbywanie innych źródeł przyjemności i aktywności,
- dalsze używanie mimo oczywistych szkód.
Zależność psychiczna
Obsesyjne dążenie do użycia środka, by osiągnąć określony stan emocjonalny lub psychiczny.
Zależność fizyczna
Przymus użycia, utrata kontroli i objawy odstawienia po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu używania.
Objawy nieswoiste (wspólne dla uzależnień): zależność psychiczna, fizyczna, zespół abstynencyjny. Objawy swoiste (zależne od substancji): zmiany tolerancji, swoiste zaburzenia psychiczne i somatyczne, charakterystyczny sposób używania.
Ostre zatrucia i odstawienie
Każda grupa substancji ma własny obraz ostrego zatrucia i własny zespół abstynencyjny. Wybierz substancję.
Ciężkie skutki psychiczne
Używanie substancji może prowadzić do poważnych zaburzeń psychicznych i wiąże się z dużym ryzykiem samobójstw u osób uzależnionych.
Zaburzenia świadomości
m.in. zespół abstynencyjny z majaczeniem.
Zespoły psychotyczne
omamy i urojenia wywołane substancją.
Zespoły amnestyczne
luki pamięciowe uzupełniane konfabulacjami.
Przyczyny: model biopsychospołeczny
Nie ma jednego czynnika wyjaśniającego uzależnienie. Działają razem czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.
Genetyka behawioralna i molekularna: badania rodowodowe, bliźniąt, adopcyjne, grup wysokiego ryzyka. Rodzinne występowanie alkoholizmu, zwłaszcza u mężczyzn.
Uczenie się, modelowanie, regulacja napięcia, cechy osobowości i relacje rodzinne. (Rozwinięcie niżej.)
Grupa rówieśnicza, subkultury, środowisko, normy. Modele rozwojowe pokazują, że waga czynników zmienia się w ciągu życia.
Cloninger — typ I
Bardziej środowiskowy, późniejszy początek, częściej związany z lękiem i depresją.
Cloninger — typ II
Bardziej genetyczny, wcześniejszy początek, częściej z zachowaniami antyspołecznymi i systematycznym piciem.
Uzależnienie wiąże się z zaburzeniami osobowości i wczesnymi urazami relacyjnymi. Środek pełni rolę „obiektu”, który pomaga powtarzać stare wzorce relacji, łagodzić lęk lub regulować poczucie własnej wartości.
Substancja obniża napięcie lub daje przyjemność, więc zachowanie zostaje wzmocnione i powtarzane.
Nałogowe zachowania powstają też przez obserwowanie innych — jeśli dziecko widzi, że rodzic „lepiej się czuje” po alkoholu, zaczyna oczekiwać podobnego efektu.
Napięcie wynika z rozbieżności między potrzebami jednostki a zakazami internalizowanymi w rozwoju. Substancja staje się sposobem ucieczki od lęku, napięcia i bólu psychicznego.
Rodzina to system dążący do równowagi. Czasem objaw dziecka (np. branie narkotyków) paradoksalnie stabilizuje rodzinę, bo odciąga uwagę od konfliktu między rodzicami — problem nie zawsze dotyczy wyłącznie jednostki.
Modele psychopatologii rozwojowej
O ryzyku trzeba myśleć rozwojowo — znaczenie mają biologia, temperament, styl rodzicielstwa, konflikty rodzinne, rówieśnicy, stres i realizacja zadań rozwojowych. Obowiązują dwie zasady:
Ekwipotencjalność
To samo zaburzenie może powstać z różnych układów przyczyn.
Ekwifinalność
Podobny zestaw czynników może prowadzić do różnych zaburzeń.
Leczenie i grupy samopomocy
Osoby uzależnione wymagają pomocy wielostronnej: leczenia medycznego, psychoterapii, rewalidacji i rehabilitacji funkcji psychicznych oraz społecznych, a czasem oddziaływań resocjalizacyjnych. Nie ma jednego skutecznego programu dla wszystkich.
Farmakoterapia — rola pomocnicza
Szczególnie w detoksykacji, leczeniu niektórych zespołów abstynencyjnych i czasem podtrzymująco.
- przy odstawianiu opioidów skuteczny bywa metadon,
- u części uzależnionych od alkoholu stosuje się disulfiram,
- leki psychotropowe — ostrożnie, bo ta grupa łatwo uzależnia się od kolejnych substancji.
Terapia przebiega etapowo; pacjent może przechodzić przez etapy zmiany i nawrotu. Nawrót nie jest czymś niezwykłym, lecz realnym zagrożeniem wpisanym w proces zdrowienia — nie przekreśla leczenia.
Cele: abstynencja, poprawa stylu życia, lepsze funkcjonowanie społeczne, rozpoznanie własnej choroby, nowe sposoby radzenia sobie.
Działają też grupy dla rodzin. Rozróżnia się dwa stany:
Suchość
Sama abstynencja, bez głębszej zmiany psychicznej.
Trzeźwienie
Szerszy proces zmiany całego życia.
Skuteczność profesjonalnych programów i grup samopomocy jest porównywalna, ale ogólnie wciąż niewystarczająca.
Pojęcia na fiszkach
Kliknij kartę, by odsłonić definicję. 20 pojęć kluczowych dla rozdziału.
Przykłady, które porządkują
Sprawdź się
Dwanaście pytań z całego rozdziału. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Najważniejsze do zapamiętania
- Substancje psychoaktywne mogą być używane leczniczo, ale też prowadzić do ostrych i przewlekłych zaburzeń.
- Najważniejsze rozróżnienie to: użycie, używanie szkodliwe, uzależnienie.
- Uzależnienie obejmuje przymus używania, utratę kontroli, tolerancję, odstawienie i dalsze używanie mimo szkód.
- Objawy odstawienia są różne dla różnych substancji.
- Używanie może prowadzić do zaburzeń psychotycznych, amnestycznych i zaburzeń świadomości.
- Nie ma jednej przyczyny uzależnienia — działają razem czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.
- Badania biologiczne wskazują na udział genetyki, ale nie na pełny determinizm.
- Psychologiczne wyjaśnienia: uczenie się, modelowanie, regulacja napięcia, cechy osobowości, relacje rodzinne.
- Modele rozwojowe pokazują, że znaczenie czynników ryzyka zmienia się w ciągu życia.
- Leczenie łączy farmakoterapię, psychoterapię, wsparcie środowiskowe i często grupy samopomocy.
- AA, AN, model Minnesota i społeczności terapeutyczne to ważne sposoby pracy z osobami uzależnionymi.
- Nawroty są częścią realnego procesu zdrowienia i nie przekreślają leczenia.
Jedno spojrzenie na cały rozdział
Rozdział 7 wyjaśnia, czym są zaburzenia spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych. Substancje te mają zarówno zastosowanie lecznicze, jak i potencjał szkodliwy. Kluczowe jest rozróżnienie między używaniem szkodliwym a uzależnieniem — to drugie rozpoznaje się, gdy pojawia się przymus używania, utrata kontroli, tolerancja, objawy abstynencyjne, zaniedbywanie innych aktywności i dalsze używanie mimo szkód. Rozdział opisuje ostre zatrucia, zespoły abstynencyjne i ciężkie skutki psychiczne, takie jak psychozy czy zespoły amnestyczne. Przyczyny są wieloczynnikowe: geny, temperament, osobowość, rodzina, stres, rówieśnicy i środowisko — najlepiej ujmują to modele psychopatologii rozwojowej. Leczenie nie ma jednej formy: łączy medycynę, psychoterapię, społeczność terapeutyczną i grupy samopomocy, a celem jest trwała zmiana funkcjonowania, nie tylko przerwanie picia lub brania.