Czym są i jak się je dzieli
Przeżywanie pełnego zakresu emocji jest normalne i potrzebne. Zaburzenie zaczyna się, gdy obniżony lub podwyższony nastrój trwa zbyt długo, jest zbyt nasilony i współwystępuje ze zmianami w aktywności, myśleniu, śnie, apetycie i relacjach. W ciężkich postaciach mogą pojawić się urojenia i halucynacje — zwykle zgodne z nastrojem.
Klasyfikacja wg ICD-10
DSM-IV wydziela wyraźniej m.in. epizod dużej depresji, zaburzenia dwubiegunowe typu I i II oraz zaburzenia nastroju związane z chorobą somatyczną lub substancjami.
Najczęściej ujawniają się między 15. a 30. r.ż.; dwa szczyty zachorowań na depresję: ~30. i po 60. roku życia.
Kobiety częściej chorują na depresję.
Zaburzenia afektywne są znacznie częstsze niż schizofrenia.
Epizod maniakalny
Od hipomanii (podwyższony nastrój, większa aktywność) do manii (silne pobudzenie, brak zahamowań, utrata kontroli, czasem urojenia wielkościowe i objawy psychotyczne). W manii człowiek nie jest „w świetnym humorze” — pobudzenie psychiczne i fizyczne przestaje być pod kontrolą.
nadmierne zadowolenie, dobroduszność, ale też napięcie, rozdrażnienie, agresja.
przekonanie o wyjątkowych zdolnościach, ryzykowne działania: hazard, przypadkowe kontakty, substancje.
skracanie dystansu, brak taktu, lekceważenie norm, napastliwość przy stawianiu granic.
przyspieszenie toku, trudności z koncentracją, chaotyczność wypowiedzi.
trudność z wyciszeniem, zaniedbywanie jedzenia i higieny, obniżona wrażliwość na ból.
Epizod depresyjny
Może być łagodny, umiarkowany lub ciężki. Cztery cechy podstawowe: obniżony nastrój, utrata zainteresowań i przyjemności (anhedonia), spadek energii i wzmożona męczliwość. Aby rozpoznać epizod, objawy muszą trwać co najmniej dwa tygodnie.
przygnębienie, odrętwienie, cierpienie psychiczne, niepokój.
utrata zdolności czerpania przyjemności z rzeczy wcześniej ważnych.
bierność, trudność w planowaniu, zaniedbywanie obowiązków, poczucie winy.
unikanie ludzi, wycofanie z ról rodzinnych, zawodowych i społecznych.
osłabienie pamięci i uwagi, niska samoocena, w ciężkich stanach urojenia winy i ruiny, myśli samobójcze.
płytki sen, wczesne budzenie, brak apetytu, spadek masy, zaburzenia seksualne.
Depresja nawracająca
Co najmniej dwa epizody depresyjne rozdzielone okresami poprawy. Epizody trwają zwykle od 3 do 12 miesięcy.
Spektrum jednostek
Poza „czystymi” epizodami depresji i manii rozdział opisuje kilka odrębnych jednostek. Rozwiń każdą.
Przewlekle obniżony nastrój, który nie spełnia kryteriów cięższej depresji, ale utrzymuje się długo i wyraźnie obniża jakość życia. Osoby są przez większość czasu zmęczone i przygnębione, wszystko robią z wysiłkiem, mają zaburzenia snu i długo funkcjonują „na niskim poziomie”; zwykle zaczynają chorować już w młodości.
Pojawia się jesienią i zimą, wiąże się z obniżeniem nastroju i napędu; często towarzyszy jej większy apetyt i większa potrzeba snu. Ustępuje wraz z nadejściem wiosny.
- Poporodowe przygnębienie — częste, krótkotrwałe, zwykle ustępuje po kilku dniach.
- Depresja poporodowa — spełnia kryteria depresji, trwa ≥2 tygodnie, zaburza relacje i rytmy, niesie ryzyko samobójcze.
- Psychotyczna depresja poporodowa — najcięższa; urojenia i halucynacje dotyczące dziecka, zagrożenie dla matki i noworodka.
- co najmniej dwa wyraźne epizody zaburzeń nastroju; mogą zaczynać się od manii albo depresji,
- w DSM-IV typ I wiąże się z manią, a typ II z hipomanią i epizodami depresyjnymi,
- mania narasta szybko, trwa średnio 2 tygodnie do 4–5 miesięcy,
- depresja trwa dłużej — przeciętnie około roku,
- w obu fazach możliwe objawy psychotyczne zgodne z nastrojem,
- między epizodami często następuje powrót do zdrowia, ale z czasem remisje mogą się skracać,
- u 5–10% osób ≥4 epizody rocznie — to szybkie zmiany cyklu.
Liczne okresy łagodnego obniżenia nastroju przeplatane okresami wzmożonego samopoczucia podobnego do hipomanii — bez tak dużego rozpadu funkcjonowania jak w pełnych zaburzeniach dwubiegunowych. Osoby często nie zgłaszają się po pomoc, bo otoczenie tłumaczy te zmiany „charakterem” albo przemęczeniem.
Skąd się biorą — cztery modele
Przyczyny tłumaczy się biologicznie, psychoanalitycznie, poznawczo oraz integracyjnie (podatność–stres). Najmocniej do zapamiętania jest triada Becka.
U podłoża depresji leżą negatywne przekonania (o własnej bezradności, o byciu niekochanym). W depresji uruchamia się szczególnie silna negatywna ocena trzech rzeczy:
Do tego dochodzą zniekształcenia poznawcze: arbitralne wnioskowanie, wybiórcze abstrahowanie, wyolbrzymianie i umniejszanie, personalizacja, myślenie dychotomiczne. Beck wyróżnia też style: socjotropię (zależność od akceptacji) i autonomię (wartość na niezależności i osiągnięciach).
- Genetyka: większe ryzyko u krewnych, zgodność u bliźniąt MZ > DZ; silniejszy wpływ genów w zaburzeniach dwubiegunowych. Geny same nie wystarczają — liczy się środowisko.
- Neuroprzekaźniki: serotonina, noradrenalina, dopamina, GABA. To nie prosty „za mało = depresja”, lecz zaburzona równowaga i regulacja układów.
- Regulacja emocji: pień mózgu (pobudzenie, rytmy), układ limbiczny (ocena znaczenia), kora (kontrola).
Oś HPA — reakcja na stres:
Normalnie kortyzol pomaga reagować na stres, a potem przez ujemne sprzężenie zwrotne hamuje dalszą aktywację. W depresji ten mechanizm bywa zaburzony: utrzymuje się napięcie, rytm dobowy się rozregulowuje, a kortyzol bywa podwyższony.
Żałoba
Naturalna reakcja na stratę: smutek, wycofanie, utrata zainteresowań.
Melancholia
Zaburzenie: te same objawy plus utrata szacunku do siebie, samooskarżanie, oczekiwanie kary.
Wg Freuda utracony obiekt zostaje „wchłonięty” do ego, a złość wobec niego obraca się przeciwko sobie. W nowszych teoriach liczy się styl przywiązania (lękowy), bezradność i zależność.
Blatt: depresja anaklityczna (opuszczenie, utrata obiektu) i samooskarżająca (uwewnętrznienie negatywnych ocen).
Seligman — wyuczona bezradność: po serii sytuacji, w których nic od człowieka nie zależy, utrwala się przekonanie „cokolwiek zrobię, i tak nic to nie zmieni” → bezradność i spadek aktywności.
Rehm — samokontrola: w depresji zaburzone są samoobserwacja, samoocena i samowzmacnianie — człowiek skupia się na negatywach, surowo siebie ocenia i nie potrafi siebie wzmacniać.
Łączy podatność biologiczną, cechy osobowości i wydarzenia stresowe. Nie każdy stres wywołuje depresję i nie każda podatność prowadzi do choroby — liczy się ich interakcja.
Siła związku stres–depresja zależy m.in. od kontekstu i rodzaju stresu, czasu, wsparcia społecznego, kompetencji i płci.
Szczególnie ważne okazują się: utrata rodzica, krytycyzm i brak ciepła rodziców, przemoc, molestowanie, przewlekłe problemy małżeńskie i poważne życiowe straty.
Leczenie
Leczenie jest zwykle kompleksowe i często sekwencyjne — w ostrej fazie najpierw zmniejsza się objawy, a dopiero potem intensywniej pracuje psychoterapeutycznie.
Trójpierścieniowe, leki II generacji (SSRI) i sole litu. Leki przeciwdepresyjne — w depresji i dystymii; lit zmniejsza nawroty i ryzyko samobójstwa w chorobie dwubiegunowej.
Gdy depresja jest bardzo głęboka, jest zagrożenie samobójstwem, leki nie działają lub są przeciwwskazania do farmakoterapii.
Poznawczo-behawioralna, interpersonalna i krótkoterminowa psychodynamiczna.
Poznawczo-behawioralna
Zmiana zachowania, praca nad automatycznymi myślami, podważanie błędnych przekonań i schematów.
Interpersonalna
Strata ważnych osób, konflikty, trudności w rolach, deficyty umiejętności społecznych.
Psychodynamiczna
Źródła niskiej samooceny, karzące superego, analiza strat, zależności i relacji z obiektami z przeszłości.
Pojęcia na fiszkach
Kliknij kartę, by odsłonić definicję. 23 pojęcia kluczowe dla rozdziału.
Przykłady, które porządkują
Sprawdź się
Dwanaście pytań z całego rozdziału. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Najważniejsze do zapamiętania
- Zaburzenia afektywne to zaburzenia nastroju i całego funkcjonowania, nie tylko „silne emocje”.
- Podstawowe bieguny to depresja i mania/hipomania; w ciężkich postaciach — objawy psychotyczne zgodne z nastrojem.
- Depresję charakteryzują: obniżony nastrój, anhedonia, spadek energii, spowolnienie, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, ryzyko samobójstwa.
- Manię charakteryzują: podwyższony lub drażliwy nastrój, gonitwa myśli, wzrost aktywności, brak krytycyzmu, zachowania ryzykowne, mała potrzeba snu.
- Dystymia jest przewlekła i łagodniejsza, ale długotrwała.
- Zaburzenia dwubiegunowe to naprzemienne epizody depresji i manii/hipomanii.
- Cyklotymia to przewlekła chwiejność nastroju o mniejszym nasileniu.
- W modelach biologicznych ważne są: genetyka, neuroprzekaźniki, układ regulacji emocji i oś HPA.
- W psychoanalizie: strata, relacja z obiektem, styl przywiązania, samoocena i agresja skierowana przeciw sobie.
- W modelu Becka kluczowe są negatywne przekonania, automatyczne myśli i negatywna triada poznawcza.
- W modelu podatność–stres depresja wynika z połączenia podatności i stresujących wydarzeń.
- Leczenie jest łączone lub sekwencyjne: farmakoterapia, psychoterapia, czasem elektrowstrząsy.
Jedno spojrzenie na cały rozdział
Zaburzenia afektywne to zaburzenia nastroju obejmujące depresję, manię, hipomanię, dystymię, cyklotymię i zaburzenia dwubiegunowe. Depresja daje smutek, anhedonię, spadek energii, spowolnienie, poczucie winy i ryzyko samobójstwa. Mania daje pobudzenie, gonitwę myśli, wielkościowość, brak zahamowań i małą potrzebę snu. Zaburzenia dwubiegunowe polegają na naprzemiennych epizodach depresji i manii. Przyczyny tłumaczy się biologicznie, psychoanalitycznie, poznawczo i integracyjnie — w modelu Becka kluczowe są negatywne przekonania oraz triada: negatywna ocena siebie, świata i przyszłości. Leczenie opiera się głównie na farmakoterapii, psychoterapii i czasem elektrowstrząsach.