Czym jest schizofrenia i do jakiej grupy należy
Schizofrenia należy do psychoz — stanów, w których człowiek traci adekwatny kontakt z rzeczywistością. Ryzyko zachorowania wynosi ok. 1% populacji i dotyczy całej populacji, niezależnie od inteligencji, talentu czy statusu. Jedni uznają ją za odrębną jednostkę, inni za spektrum zaburzeń.
Trzy ważne nazwiska i ich wkład
Wyodrębnił dementia praecox od choroby maniakalno-depresyjnej na podstawie objawów i przewlekłego przebiegu.
Wskazał 4 objawy podstawowe: zaburzenia skojarzeń, zaburzenia afektywności, ambiwalencja, autyzm. Urojenia i omamy to objawy dodatkowe.
Wyróżnił objawy pierwszorzędowe (głosy komentujące, owładnięcie myśli, poczucie bycia sterowanym) i drugorzędowe.
Mapa ICD-10: co jest w tej grupie
Obok samej schizofrenii rozdział wymienia zaburzenia schizotypowe, uporczywe urojeniowe, ostre i przemijające psychotyczne, indukowane urojeniowe, schizoafektywne oraz inne/nieokreślone psychozy nieorganiczne.
W obrębie schizofrenii ICD-10 obejmuje m.in. postać paranoidalną, hebefreniczną, katatoniczną, niezróżnicowaną, depresję poschizofreniczną, rezydualną i prostą.
- echo myśli, zabieranie lub narzucanie myśli,
- urojenia oddziaływania, kontrolowania albo kierowania,
- głosy komentujące lub rozmawiające o pacjencie,
- trwałe, kulturowo niedostosowane i niemożliwe urojenia.
- utrwalone omamy,
- rozkojarzenie, przerwy w toku myślenia i neologizmy,
- objawy katatoniczne lub negatywne,
- znaczna i trwała zmiana funkcjonowania społecznego.
Cztery grupy objawów
Obraz schizofrenii tworzą cztery grupy. Pomocna mnemotechnika: pozytywne = „coś się pojawiło", negatywne = „coś zniknęło".
Pozytywne
Urojenia, halucynacje (zwłaszcza słuchowe), niektóre zaburzenia myślenia. Dominują w ostrej fazie; często zmniejszają się pod wpływem leczenia.
Zaburzenia myślenia
Zbyt szerokie lub dziwne kategorie, gubienie celu, przechodzenie między wątkami bez logicznego związku, rozkojarzenie (wg Zejgarnik).
Negatywne
Spłycenie emocjonalne, brak spontaniczności, apatia, obniżenie woli, ubóstwo mowy, wycofanie społeczne. Długo się utrzymują, słabo reagują na leczenie i pogarszają rokowanie.
Wspólne z innymi
Objawy depresyjne i obsesyjno-kompulsyjne. Depresja zwiększa ryzyko prób samobójczych.
Urojenia — rodzaje
fałszywe przekonania, niekorygowalne przez dowody
Halucynacje słuchowe
spostrzeżenia bez realnego bodźca
Zaburzenia języka w schizofrenii
Schizofrenia nie dotyczy tylko „dziwnych przekonań", ale też samej struktury myślenia i mowy. Fenomeny językowe tworzą osobny, ważny obszar diagnostyczny.
| Zjawisko | Opis |
|---|---|
| Ubóstwo mowy | chory mówi mało |
| Ubóstwo treści | mówi dużo, ale przekazuje mało informacji |
| Zbaczanie wypowiedzi | odchodzi od głównego tematu |
| Nielogiczność | wnioski nie mają sensu przyczynowo-skutkowego |
| Utrata celu | nie potrafi doprowadzić wypowiedzi do końca |
| Neologizmy | tworzenie nowych, niezrozumiałych słów |
| Perseweracje | powtarzanie tych samych słów lub zwrotów |
| Echolalie | powtarzanie wypowiedzi rozmówcy |
| Blokowanie | nagłe przerwanie wypowiedzi |
| Odnoszenie do siebie | interpretowanie neutralnych treści jako dotyczących własnej osoby |
Typ I / II i postacie schizofrenii
Dwa typy wyróżnione na podstawie przewagi objawów i rokowania oraz pięć postaci ICD-10 — kliknij, by zobaczyć szczegóły.
Typ I
- urojenia i halucynacje
- lepsze funkcjonowanie przedchorobowe
- mniejsza przewlekłość, lepsze rokowanie
- lepsza odpowiedź na leczenie
Typ II
- spłycenie afektu, deficyty poznawcze, brak woli i zaburzenia ruchowe
- gorsze funkcjonowanie przedchorobowe
- bardziej przewlekły przebieg, gorsze rokowanie
- słabsza odpowiedź na leczenie; związek z nieprawidłowościami strukturalnymi mózgu, np. powiększeniem komór
Fazy i przebieg
Schizofrenia nie zawsze ma jeden przewlekły, jednostajny przebieg. Wyróżnia się cztery fazy i kilka typów przebiegu.
Działają czynniki biologiczne i psychospołeczne, ale objawy nie są jeszcze wyraźne.
Lęk, obniżony nastrój, wycofanie, problemy w nauce i pracy — bez wyraźnych objawów psychotycznych.
Wyraźne objawy psychotyczne lub nasilone objawy negatywne.
Objawy ustępują całkowicie albo częściowo; może dojść do nawrotu.
Typy przebiegu
- ciągły,
- epizodyczny z narastającym deficytem,
- epizodyczny z utrwalonym deficytem,
- pojedynczy epizod z pełną remisją,
- epizodyczny remitujący.
Inne zaburzenia z grupy
Obok schizofrenii wyróżnia się kilka zaburzeń, które mają z nią cechy wspólne, ale nie są tożsame.
Przypominają schizofrenię, ale nie osiągają jej pełnego obrazu: chłód emocjonalny, ekscentryczność, wycofanie społeczne, podejrzliwość, dziwaczne przeżycia percepcyjne, rozwlekłe/stereotypowe myślenie i krótkie epizody quasi-psychotyczne.
Dominują urojenia (prześladowcze, hipochondryczne, wielkościowe, zazdrosne) bez typowych objawów negatywnych schizofrenii. Mogą być ostre albo uporczywe.
W tym samym epizodzie, prawie równocześnie, objawy schizofreniczne i afektywne. Nie „albo-albo", lecz mieszanka obu. Typy: maniakalny i depresyjny.
Epizody psychotyczne o nagłym początku i krótszym przebiegu niż typowa schizofrenia; w klasyfikacji są odrębną grupą, nawet jeśli początkowo mogą wyglądać podobnie.
Urojenia rozwijają się w kontekście bliskiej relacji z osobą już przeżywającą urojenia; dlatego nie należy automatycznie utożsamiać każdego zespołu urojeniowego ze schizofrenią.
Modele wyjaśniające
Nie ma jednej, pewnej odpowiedzi na pytanie o przyczynę schizofrenii. Trzy główne podejścia uzupełniają się wzajemnie.
- Genetyka: ryzyko większe u krewnych I stopnia; bliźnięta MZ > DZ; dziedziczy się podatność, a nie „gen schizofrenii"; prawdopodobnie poligeniczne.
- Neuroanatomia: zmiany w układzie limbicznym, zmniejszenie objętości hipokampa, powiększenie komór, ubytki substancji szarej — brak jednego stałego wzorca.
- Hipoteza dopaminowa: leki blokują receptory dopaminowe; substancje nasilające dopaminę mogą wywołać objawy psychotyczne. Później uwaga przeniosła się też na GABA, glutaminian i serotoninę — szczególnie obiecujące badania nad układem glutaminergicznym.
Człowiek dziedziczy lub nabywa podatność — choroba ujawnia się, gdy spotka się ona z wystarczającym stresem. Im większa podatność, tym mniejszy stres wystarcza.
- Psychoanaliza / relacje z obiektem: głębokie zaburzenia w rozwoju relacji self–obiekt; ważne są rozszczepienie, projekcja, lęk przed utratą obiektu i wycofanie schizoidalne. Urojenia są rozumiane jako zniekształcone odzwierciedlenie wewnętrznych konfliktów.
- Bion: psychoza jako „atak na ego" i aparat świadomości — rzeczywistość staje się nie do zniesienia, więc uszkadzana jest zdolność adekwatnego kontaktu z nią.
- Model poznawczy: podatność + stres + przekonania kluczowe + automatyczne myśli i zniekształcenia poznawcze → nadmierne znaczenie zdarzeń, pochopne wnioski, halucynacje, urojenia, unikanie i izolacja.
- Krytyka ujęć linearnych: starsze koncepcje szukały przyczyn w zachowaniu rodziców, np. w figurze „schizofrenogennej matki"; rozdział podchodzi do tego krytycznie.
- Podwójne wiązanie: dziecko dostaje dwa sprzeczne komunikaty (słowny i niewerbalny), z których nie może wyjść — zaburza to trafne rozumienie komunikacji.
- Podejście systemowe: objawy psychotyczne jako element dynamiki rodzinnej; nie chodzi o „winę jednej osoby", lecz o wzorce komunikacji, zasady systemu i homeostazę. Pojawia się też ujęcie gry rodzinnej „trzymanie się w szachu".
Leczenie i rehabilitacja
Leczenie musi być wielostronne. Farmakoterapia jest podstawą, ale skuteczna wymaga relacji terapeutycznej i psychoedukacji — wielu pacjentów ma ograniczony wgląd i słabą motywację.
Neuroleptyki typowe i atypowe — podstawa we wszystkich fazach, szczególnie w ostrej. Najlepiej działają na objawy pozytywne, słabiej na negatywne. Dobór leku zależy od obrazu klinicznego, działań niepożądanych, preferencji pacjenta i wcześniejszej skuteczności leczenia.
Rola uzupełniająca, ale ważna. Psychodynamiczna może wspierać funkcje ego, a CBT częściej daje praktyczne efekty społeczne: praca nad urojeniami, argumentami za/przeciw, alternatywnymi interpretacjami i cierpieniem.
Trening umiejętności: rozmowy i rozwiązywania problemów, samoobsługi, higieny, budżetowy, kulinarny, techniczno-praktyczny i powrotu do pracy. Cel: samodzielność poza szpitalem.
Psychoedukacja rodzin i psychiatria środowiskowa
Klimat emocjonalny rodziny wpływa na nawroty. Szczególnie niekorzystne: silny krytycyzm, nadmierne uwikłanie emocjonalne, wrogość. Programy obejmują edukację o chorobie, naukę komunikacji, interwencje kryzysowe.
Psychiatria środowiskowa: oddziały dzienne, nocne, zintegrowana opieka, grupy samopomocy — pacjent jako aktywny uczestnik, a nie bierny „nosiciel diagnozy".
Pojęcia na fiszkach
Kliknij kartę, by odsłonić definicję. 26 kluczowych pojęć rozdziału.
Przykłady, które porządkują
Sprawdź się
Dwanaście pytań z całego rozdziału. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Najważniejsze do zapamiętania
- Schizofrenia należy do zaburzeń psychotycznych i nie jest jednorodna — ma różne postacie i różny przebieg.
- Cztery grupy objawów: pozytywne, zaburzenia myślenia, negatywne, wspólne z innymi zaburzeniami.
- Pozytywne = „coś się pojawiło": urojenia, halucynacje; dominują w ostrej fazie.
- Negatywne = „coś zniknęło": apatia, spłycenie afektu, wycofanie, ubóstwo mowy; często decydują o przewlekłości.
- Typ I (pozytywne) = lepsze rokowanie; Typ II (negatywne) = gorsze rokowanie, związek ze zmianami strukturalnymi mózgu.
- Postacie: paranoidalna (najczęstsza), hebefreniczna, katatoniczna, prosta, rezydualna.
- Cztery fazy: przedchorobowa, prodromalna, ostra, remisja.
- Zaburzenia schizotypowe, urojeniowe i schizoafektywne są podobne, ale nie tożsame ze schizofrenią.
- Modele przyczyn: biologiczny (genetyka, dopamina), podatność–stres, psychologiczny i rodzinno-systemowy.
- Hipoteza dopaminowa: leki blokują receptory DA; szczególnie obiecujące — badania nad glutaminianem.
- Leczenie wielostronne: farmakoterapia + psychoterapia + psychoedukacja + rehabilitacja + wsparcie środowiskowe.
- Klimat emocjonalny rodziny (krytycyzm, uwikłanie) wpływa na ryzyko nawrotów.
Jedno spojrzenie na cały rozdział
Schizofrenia to zaburzenie psychotyczne o bardzo zróżnicowanym obrazie. Najważniejsze objawy to urojenia, halucynacje, zaburzenia myślenia oraz objawy negatywne (apatia, spłycenie afektu, wycofanie). Choroba może mieć różne postacie: paranoidalną, hebefreniczną, katatoniczną, prostą i rezydualną. Jej przebieg obejmuje zwykle fazę przedchorobową, prodromalną, ostrą i remisję. Przyczyny nie są jednoznaczne — najlepiej rozumieć schizofrenię jako wynik współdziałania podatności i stresu. W neurochemii szczególnie ważna jest hipoteza dopaminowa. Leczenie opiera się na lekach przeciwpsychotycznych, ale bardzo ważne są też psychoterapia, psychoedukacja, trening umiejętności i wsparcie środowiskowe.