Zaburzenia odżywania — obraz ogólny
Zaburzenia odżywania to choroby cywilizacyjne, w których biologiczne, psychiczne i kulturowe czynniki wzajemnie się wzmacniają. Mogą bezpośrednio zagrażać życiu.
Specyficzne
wyraźny obraz kliniczny
Niespecyficzne
nie spełniają pełnych kryteriów
Znacznie częściej u dziewcząt i kobiet.
Najczęściej w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości (14–20 lat).
Mogą zagrażać życiu — przez wyniszczenie, powikłania somatyczne lub samobójstwo.
Niespecyficzne zaburzenia odżywiania — dlaczego nadal są klinicznie ważne
Nie spełniają pełnych kryteriów anoreksji lub bulimii, ale mogą być trwałym stylem radzenia sobie z napięciem. Część osób przejada się w odpowiedzi na stres, inne przestają jeść, jeszcze inne jedzą chaotycznie i nieprzewidywalnie. Materiał wymienia też psychologicznie uwarunkowane przejadanie się lub wymioty.
Jadłowstręt psychiczny (anoreksja)
Skrajny lęk przed przytyciem, utrzymywanie niskiej masy ciała i zniekształcony obraz własnego ciała. Kluczowe: osoba przy bardzo niskiej wadze może uważać się za „za grubą".
Jak się zaczyna i co podtrzymuje
- lęk przed przytyciem → ograniczanie jedzenia,
- obsesyjne myślenie o wadze i jedzeniu,
- poczucie satysfakcji z głodzenia i kontroli,
- przekonanie: „kontroluję jedzenie = kontroluję życie",
- kompulsyjne ćwiczenia fizyczne,
- zniekształcony obraz ciała.
Kryteria diagnostyczne z materiału
- masa ciała jest wyraźnie zaniżona albo BMI jest bardzo niskie,
- utrata masy ciała jest utrzymywana przez własne działania,
- obecny jest silny lęk przed tyciem,
- występują zaburzenia hormonalne, np. zaburzenia miesiączkowania.
Jeśli podobne objawy zaczynają się dużo później niż w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, trzeba brać pod uwagę inne zaburzenie psychiczne albo somatyczne.
Typ ograniczający
bez objadania i przeczyszczania
Restrykcja jedzenia bez regularnych napadów objadania ani zachowań kompensacyjnych.
Typ objadająco-wydalający
z epizodami i zachowaniami kompensacyjnymi
Obok restrykcji — epizody objadania się i zachowania przeczyszczające (wymioty, środki przeczyszczające).
Najważniejsze objawy somatyczne
Żarłoczność psychiczna (bulimia)
Napady objadania się z poczuciem utraty kontroli, a potem zachowania kompensacyjne i poczucie winy. W odróżnieniu od anoreksji — masa ciała bywa w normie i osoba częściej ma poczucie problemu.
Błędne koło bulimii — krok po kroku
- Niska samoocena: wartość = waga i wygląd.
- Rygorystyczna dieta.
- Deprywacja fizyczna i psychiczna → coraz więcej myśli o jedzeniu.
- Napad objadania się.
- Lęk, wstyd → zachowania kompensacyjne (wymioty, środki przeczyszczające, głodówki, środki tłumiące łaknienie lub moczopędne).
- Powrót do ścisłej diety → koło się zamyka.
Typ przeczyszczający
Z regularnymi wymiotami albo środkami przeczyszczającymi, odwadniającymi lub moczopędnymi.
Typ nieprzeczyszczający
Kompensacja przez głodówki lub intensywne ćwiczenia — bez regularnych wymiotów ani środków przeczyszczających.
Powikłania somatyczne
Modele wyjaśniające — pięć perspektyw
Żaden model nie tłumaczy wszystkiego. W praktyce kliniczne myślenie integracyjne — predysponujące, wyzwalające i podtrzymujące — jest najbardziej użyteczne.
- Badania rodzin, bliźniąt i adopcyjne wskazują, że genetyka ma znaczenie — ale nie ma „jednego genu".
- Substancje nasilające łaknienie: neuropeptyd Y, grelina, galanina, kannabinoidy.
- Substancje hamujące łaknienie: leptyna, insulina, cholecystokinina, serotonina, estrogeny.
- zaburzenia odżywiania jako wyraz trudności w separacji i indywiduacji,
- problemy z odczuwaniem głodu, sytości, pragnień i własnej tożsamości,
- fałszywe self — funkcjonowanie zgodnie z oczekiwaniami innych, nie własnymi potrzebami,
- różne typy organizacji osobowości u osób z anoreksją → różny przebieg leczenia.
Rodzina psychosomatyczna: zatarte granice, utrudniona autonomia dziecka, objaw pełni funkcję utrzymywania równowagi rodzinnej. Fazy:
- usztywnienie relacji między rodzicami → wciągnięcie dziecka w konflikt,
- pojawienie się ograniczania jedzenia,
- narastanie kontroli i napięcia,
- życie rodziny zorganizowane wokół objawu.
Objaw paradoksalnie stabilizuje rodzinę — dlatego leczenie powinno często obejmować też rodzinę.
- niska samoocena + przekonanie: wartość = waga i wygląd,
- myślenie perfekcjonistyczne i dychotomiczne: „albo idealnie, albo porażka",
- restrykcja → deprywacja → napad → kompensacja → znowu restrykcja.
Terapia CBT bulimii — 3 etapy:
konflikt więzi/autonomii, atmosfera rodzinna, cechy osobowości
strata, odrzucenie, silny stres, presja społeczna
poczucie sukcesu, zaprzeczanie chorobie, fizjologia głodzenia
Leczenie zaburzeń odżywiania — wspólny mianownik
Leczenie nie może być wyłącznie farmakologiczne. Materiał podkreśla psychoterapię i oddziaływania wielopoziomowe: psychodynamiczne, poznawczo-behawioralne i systemowe. Szczególne miejsce zajmuje terapia systemowa rodziny, zwłaszcza gdy objaw organizuje relacje rodzinne.
Sen — REM, NREM i rytm dobowy
Zdrowy sen to nie „brak aktywności" — to aktywny, regulowany biologicznie proces. Kluczem do zrozumienia zaburzeń snu są dwie fazy i rytm okołodobowy.
REM — sen paradoksalny
- marzenia senne, szybkie ruchy gałek ocznych,
- zapis EEG podobny do czuwania,
- pamięć snów krótko po wybudzeniu,
- nad ranem REM trwa dłużej.
NREM — sen głęboki
- fale mózgowe wolniejsze,
- spada aktywność organizmu,
- obudzony w tej fazie bywa dezorientowany,
- tu pojawiają się niektóre parasomnie.
Typowy cykl snu
NREM i REM przeplatają się co ok. 90 minut. Sen i czuwanie zależą od biologicznego zegara, struktur mózgowych regulujących aktywację oraz neuroprzekaźników. Jądro nadskrzyżowaniowe pełni funkcję biologicznego zegara.
Zaburzenia rytmu snu i czuwania
Powstają, gdy rytm biologiczny nie zgadza się z wymaganiami społecznymi, np. przy pracy zmianowej. Skutek jest paradoksalny: bezsenność wtedy, kiedy „powinno się spać", i senność wtedy, kiedy „powinno się być aktywnym".
Zaburzenia snu — trzy grupy
Wybierz zaburzenie, by zobaczyć jego charakterystykę. Szczególnie ważna para do zapamiętania: lęki nocne vs koszmary nocne.
Lęki nocne kontra koszmary — tabela różnic
| Kryterium | Lęki nocne | Koszmary nocne |
|---|---|---|
| Pora nocy | zwykle początek nocy (NREM) | zwykle druga połowa nocy (REM) |
| Pobudzenie | gwałtowne, silny lęk, krzyk | przerażający sen, spokojniejsze wybudzenie |
| Pamięć treści | słaba — rano niewiele pamięta | dobra — żywe wspomnienie snu |
| Orientacja po wybudzeniu | spowolniona, dezorientacja | szybsze odzyskanie orientacji |
Czynniki psychiczne w chorobach somatycznych
Psychika nie zawsze „powoduje" chorobę, ale może wpływać na ryzyko zachorowania, przebieg i efekty leczenia.
Cechy typu A: współzawodnictwo, pośpiech, zaangażowanie w pracę, brak cierpliwości, tłumiona agresja, wrogość.
Wiązany z nieujawnianiem emocji — zwłaszcza lęku i złości.
Wiązana z urazami wczesnodziecięcymi nasilającymi konflikt między zależnością a autonomią.
Dwie osoby z podobną diagnozą somatyczną mogą mieć różny przebieg — jeśli różni je sposób radzenia sobie ze stresem, ekspresja emocji i wsparcie społeczne.
Pojęcia na fiszkach
Kliknij kartę, by odsłonić definicję. 25 kluczowych pojęć rozdziału.
Przykłady z materiału
Sprawdź się
Dwanaście pytań z całego rozdziału. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Najważniejsze do zapamiętania
- Zaburzenia odżywania i snu mają charakter biopsychospołeczny — nie są ani „tylko ciałem", ani „tylko psychiką".
- Zaburzenia odżywania dzielą się na specyficzne (anoreksja, bulimia) i niespecyficzne.
- W anoreksji kluczowe: lęk przed tyciem, zaniżona masa ciała, zaburzony obraz ciała, przymus kontroli.
- W bulimii kluczowe: napady objadania się + zachowania kompensacyjne, podtrzymywane przez błędne koło.
- Oba zaburzenia mogą zagrażać życiu.
- Modele wyjaśniające: biologiczny, psychodynamiczny (fałszywe self, separacja), systemowy (rodzina psychosomatyczna), poznawczo-behawioralny i integracyjny.
- Szczególnie ważne: niska samoocena, perfekcjonizm, myślenie dychotomiczne, presja kulturowa.
- Podstawowe fazy snu to REM (paradoksalny, marzenia) i NREM (głęboki, dezorientacja po wybudzeniu).
- Główne zaburzenia snu: bezsenność, hipersomnia, parasomnie.
- Lęki nocne ≠ koszmary nocne: lęki w pierwszej połowie nocy, słaba pamięć; koszmary w drugiej, dobra pamięć.
- Narkolepsja: nagłe napady snu, katapleksja, porażenie senne, halucynacje hipnagogiczne.
- Czynniki psychiczne mogą wpływać na ryzyko, przebieg i leczenie chorób somatycznych.
Jedno spojrzenie na cały rozdział
Rozdział 13 pokazuje, że zaburzenia odżywania i snu nie są prostymi problemami jednej sfery — wynikają ze współdziałania psychiki, biologii i środowiska. W zaburzeniach odżywania najważniejsze są anoreksja (skrajny lęk przed tyciem, głodzenie, zniekształcony obraz ciała) i bulimia (napady objadania + zachowania kompensacyjne, podtrzymywane przez błędne koło). Wyjaśnienia obejmują modele biologiczne, psychodynamiczne, systemowe i poznawczo-behawioralne. W części o śnie rozdział omawia REM i NREM oraz główne zaburzenia: bezsenność, hipersomnię i parasomnie. Bezsenność najczęściej wiąże się z przewlekłym pobudzeniem i stresem; leczenie — behawioralne i CBT. Parasomnie: somnambulizm, narkolepsja, lęki nocne i koszmary. Na końcu: właściwości psychiczne mogą wpływać też na choroby somatyczne — np. chorobę wieńcową, wrzód dwunastnicy czy astmę.