Psychoanaliza — ukryte siły osobowości
Co napędza człowieka, gdy nie jest tego świadomy? Freud opisał psychikę jako pole walki popędów, sumienia i rozsądku. Poznasz jego model, fazy rozwoju oraz to, jak zmodyfikowali tę teorię Jung, Adler i Horney.
Psychoanalityczna koncepcja człowieka
Twórcą psychoanalizy był Sigmund Freud — austriacki lekarz, początkowo zajmujący się leczeniem zaburzeń nerwowych. Z praktyki klinicznej wyrosła całościowa wizja człowieka.
Według Freuda na zachowanie mają istotny wpływ czynniki biologiczne o charakterze popędowym, afektywnym i instynktownym. Co więcej — zachowanie człowieka jest realizacją nieświadomego popędu. To, co robimy, często wynika z sił, których sami nie dostrzegamy.
Osobowość jest u Freuda strukturą złożoną z trzech części, które nieustannie ze sobą współgrają i rywalizują: id (łac. „to"), ego (łac. „ja") oraz superego („nad-ja"). Poznasz je w następnej sekcji.
Struktura osobowości: id, ego, superego
Trzy instancje psychiki, z których każda kieruje się inną zasadą i powstaje na innym etapie życia. Ich ścieranie się tworzy dynamikę osobowości.
ID — „to"
Instynktowne popędy, nieświadome i irracjonalne. Najprymitywniejszy komponent psychiki, obecny od urodzenia.
Zasada przyjemności — żąda natychmiastowego zaspokojenia pragnień.
EGO — „ja"
Rozwija się w relacjach z otaczającym światem (około 2. roku życia). Obejmuje procesy świadomościowe (lecz nie tylko).
Zasada realności — dostosowuje zaspokajanie pragnień do warunków świata zewnętrznego.
SUPEREGO — „nad-ja"
Tworzy się, gdy człowiek napotyka nakazy i zakazy (około 4.–6. roku życia). Zbiór przyswojonych norm moralnych — reprezentacja wymagań rodziców. Krytykuje, cenzuruje, wywołuje silne emocje; w znacznej części nieświadome.
Zasada moralności.
🗣️ Trzy głosy psychiki — symulator konfliktu wewnętrznego
Przeczytaj sytuację, a potem kliknij każdą z trzech kart, by usłyszeć, co „powiedziałyby" id, superego i ego. Zobaczysz, jak ego godzi popęd z sumieniem. Kliknij „Następna sytuacja", by zmienić scenariusz.
Popędy, konflikty i lęk
Energię psychiki napędzają dwa przeciwstawne popędy. Ich zderzenie z wymaganiami otoczenia rodzi konflikty, a te — lęk.
Libido — popęd życia
Seksualność, pożądanie, życie. Energia twórcza, dążenie do przyjemności i więzi.
Libido zwrócone ku sobie → narcyzm.
Destrudo — popęd śmierci
Śmierć, zniszczenie. Energia agresji i destrukcji, skierowana na zewnątrz lub do wewnątrz.
Destrudo zwrócone ku sobie → masochizm.
Konflikt i trzy rodzaje lęku
Sednem psychoanalizy jest konflikt — między antagonistycznymi pragnieniami, a zwłaszcza między zaspokojeniem popędu (id) a wymaganiami kulturowo-społecznymi (superego). Z nierozwiązanego konfliktu rodzi się lęk, który Freud podzielił na trzy rodzaje:
Lęk realistyczny
Reakcja na konkretne zagrożenia z zewnętrznego świata. Najbardziej „normalny" — chroni przed realnym niebezpieczeństwem.
Lęk neurotyczny
Lęk przed niekontrolowanymi impulsami id — obawa, że popęd weźmie górę i doprowadzi do czegoś, co nas zgubi.
Lęk moralny
Lęk przed reakcją (karą) superego — poczucie winy i wstydu, gdy łamiemy zinternalizowane normy.
Rozwój psychoseksualny i fiksacje
Według Freuda osobowość kształtuje się w kolejnych fazach. Na każdej źródłem przyjemności jest inny obszar ciała. Frustracja powoduje fiksację — utrwalenie pewnych właściwości danej fazy, które odciska się na dorosłej osobowości.
🧭 Oś faz rozwoju — kliknij, by poznać szczegóły
Wybierz fazę, by zobaczyć jej charakterystykę oraz typy osobowości powstające w wyniku fiksacji. Podane wieki są przybliżone.
Carl Gustav Jung — nieświadomość zbiorowa
Jung, początkowo bliski Freudowi, ostatecznie zerwał z nim teoretycznie. Zakwestionował dominujący charakter libido oraz tezę o czysto instynktownym mechanizmie zachowania. Inaczej też pojmował nieświadomość.
Obok nieświadomości indywidualnej Jung postulował istnienie nieświadomości zbiorowej — wspólnego, odziedziczonego pokładu psychiki, na który składają się archetypy, czyli prasymbole.
Przykładowe archetypy
Wielka Matka
Pramatka — opieka, płodność, ale i pochłanianie; symbol życiodajnej i groźnej kobiecości.
Stary Mędrzec
Uosobienie mądrości, wiedzy i duchowego przewodnictwa.
Animus i Anima
Pierwiastek męski (animus) w kobiecie i kobiecy (anima) w mężczyźnie.
Maska (Persona)
Społeczna „twarz", którą pokazujemy światu — rola, w jakiej występujemy wobec innych.
Cień
Wyparte, nieakceptowane, „ciemne" strony osobowości, których nie chcemy w sobie widzieć.
Bohater
Archetyp zmagania, odwagi i pokonywania przeszkód w drodze do celu.
Następcy Freuda: Adler i Horney
Kolejni teoretycy przesuwali akcent z biologicznych popędów na motywację i kontekst społeczny. To początek neopsychoanalizy.
Alfred Adler — dążenie do mocy
Według Adlera działania ludzi napędza nie libido, lecz dążenie do mocy — do własnej doskonałości. Osobowość kształtuje się pod wpływem środowiska, w trakcie procesów uczenia; Adler mocno akcentował unikatowość jednostki.
Poczucie niższości
Czucie się gorszym i bezradnym wobec rodziców oraz starszego rodzeństwa. Naturalny punkt wyjścia w dzieciństwie.
Kompensacja
Wyrównanie braków — dążenie do przezwyciężenia poczucia niższości, które napędza rozwój i osiągnięcia.
Karen Horney — neopsychoanaliza
Horney zakwestionowała podejście Freuda dotyczące biologicznych popędów i kompleksu Edypa. Podkreśliła rolę czynników interpersonalnych, społecznych i kulturowych, nie odrzucając roli nieświadomości.
W odpowiedzi na lęk podstawowy człowiek wykształca neurotyczne potrzeby i jedną z trzech strategii radzenia sobie z innymi ludźmi:
Ku ludziom
Wyparcie wrogości — nadmierne dążenie do bliskości, akceptacji i miłości.
Przeciw ludziom
Wyparcie miłości — postawa rywalizacji, dominacji i wrogości.
Od ludzi
Wyparcie wrogości i miłości — wycofanie, dystans i izolacja od innych.
Słowniczek pojęć
Kliknij kartę, żeby zobaczyć definicję. Szybkie powtórzenie kluczowych pojęć z tej lekcji.
Quiz — sprawdź wiedzę
12 pytań obejmujących cały materiał lekcji. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Kluczowe wnioski
Sześć rzeczy, które powinieneś zapamiętać z tej lekcji.
- 1
Freud: zachowanie to realizacja nieświadomego popędu. Na działanie wpływają biologiczne czynniki popędowe, afektywne i instynktowne, których nie jesteśmy świadomi.
- 2
Trzy struktury, trzy zasady: id (zasada przyjemności), ego (zasada realności, ok. 2. r.ż.), superego (zasada moralności, ok. 4.–6. r.ż.). Ego godzi popęd id z normami superego.
- 3
Dwa popędy i trzy lęki. Libido (życie) i destrudo (śmierć); ku sobie dają narcyzm i masochizm. Konflikt id–superego rodzi lęk: realistyczny, neurotyczny i moralny.
- 4
Rozwój psychoseksualny i fiksacje. Faza oralna, analna i faliczna; frustracja utrwala (fiksuje) cechy fazy, kształtując typy dorosłej osobowości (np. analno-retencyjna: upór i pedanteria).
- 5
Jung dodał nieświadomość zbiorową i archetypy. Zakwestionował prymat libido; archetypy (Cień, Maska, Animus/Anima, Wielka Matka…) są wrodzone i kształtują postrzeganie świata.
- 6
Adler i Horney przesunęli akcent z popędów na motywację i relacje. Adler: dążenie do mocy i kompensacja poczucia niższości. Horney: lęk podstawowy oraz strategie ku / przeciw / od ludzi.